Türkiye Kürtlerinin Sosyal Durumu: Eğitim, Kültür, Ekonomi, Geçim, Kürt Dili ve Kültürü  

Vural Birlik, Wuhan ÇHC

Türkiye'deki Kürt bölgesi, çok sayıda dağ ve platoya sahiptir. Türkiye'deki Kürt bölgesinin yüzölçümü, 4-5 ülkeye dağılmış tüm Kürt bölgelerinin yüzde 40'ıdır ve yaklaşık 190 bin km2'dir. Anadolu platosunun kenarındaki Toros Dağları, merkez ve güney Türkiye boyunca uzanan sıra dağlardır. Batıda Eğirdir Gölü'ne uzanır, Antalya'nın kuzeyinden geçer ve doğuda ise Fırat ile Dicle nehirlerinin yukarı kısımlarına ulaşır. Diğer bir dağ zinciri, Zagros Dağları'dır. İran-Irak sınırı boyunca uzanır. Ünlü Ağrı Dağı, deniz seviyesinden 5165 metre yüksekliğe sahiptir ve Türkiye'nin en yüksek noktasıdır. Bu bölgedeki ikinci en yüksek nokta, 3925 metre ile Küçükağrı Dağı'dır. Kuzey Kürdistan, çok geniş ormanlık alanlara, nehirlere ve göllere sahiptir.

Dicle, Fırat, Habur, Ceyhan, Kura ve Aras gibi Orta Doğu'daki birçok nehrin kaynağı Türkiye Kürt bölgesindedir. Van Gölü, Türkiye'nin en büyük, dünyanın ise en büyük sodalı su gölüdür. Kürtlerin çoğu, dağlık bölgelerde yaşar. 1990'lara kadar olan Türk hükümetleri genellikle Kürt milli azınlık grubunu yok saymayı tercih etmiş ve Kürtlerin dahil olduğu siyasi yargılama süreçlerinde Kürtleri "yüksek dağlarda yaşayan Türkler" veya büyük ulus milliyetçsi Türkçüler tarrfından Dağlı Kürtler olarak adlandırılmışlardı.

Kuzey Kürdistan, Türkiye'nin doğu ve güneydoğu bölgesinde bulunduğu için, Türkiye'de Kürt sorunu, "Doğu Sorunu" olarak da adlandırılır.

Farklı etnik topluluklara sahip bir ülke olmasına rağmen, Türkiye'de Türkler hakim topluluktur. Türkiye'deki azınlıkların sayısı konusunda farklı rakamlar telaffuz edilmektedir. Türkiye'de 72,5 etnik grup olduğu da söylenmektedir. Telaffuz edilen başka bir rakam 47'dir.[1]

Tarihsel olarak, Türk hükümeti, etnik gruplardan sadece gayrımüslim azınlıkları tanımış, Müslüman Kürtleri ise tanıdığı gruplar arasına dahil etmemiştir. Kürtler, Türkiye'deki ikinci büyük etnik topluluktur ve dört ülkeye yayılan tüm Kürdistan'ın en fazla nüfusuna sahip olan parçası Türkiye Kürt bölgesidir.

1935 yılında Türkiye'nin yayınladığı resmi istatistiklere göre Kürt nüfusu, 1.476.562 idi. 1945'te yayınlanan istatistiklerde ise bu rakam 1.362.900'e düştü. 1945'te yayınlanan Birleşmiş Milletler Nüfus Yıllığı'nda, Türkiye'deki Kürtlerin nüfusu 1.476.562 idi,

1950'de ise BM rakamı 1.854.569'a yükseldi.[2] Akademisyen Servet Mutlu'ya göre, 1965'te Türkiye'deki Kürt nüfusu 3.130.390'a yükselmişti ve bu rakam ülke nüfusunun yüzde yüzde 9,98'i idi. Bu rakam 1990'da 7.046.200'e, Kürtlerin tüm Türkiye nüfusuna oranı ise yüzde 12,6'ya yükseldi. 1965 ile 1990 arasında geçen sürede, Türkiye'deki Kürt nüfusu yılda ortalama yüzde 3,24 oranında artmıştır (aynı dönemde Türkiye'deki Türk nüfusu ise yılda ortalama yüzde 2,31 oranında artmıştı). Eğer artış hızı aynı kaldıysa, Kürt nüfusu 2000 yılında 9,74 milyona ulaşmış durumdadır ve bu rakam tüm Türkiye nüfusunun yüzde 13,8'ine denk gelmektedir.[3]

Kendal Nezan, Türkiye'deki Kürt nüfusunun 1975 yılında 8,5 milyon olduğunu ve bu rakamın toplam nüfusun yüzde 23,6'sına denk geldiğini öne sürdü.[4] Öte yandan, 1990'lı yıllar için verilen rakamlar ise oldukça farklıdır ve 7 ile 15 milyon arasında değişmektedir.[5]

Hollandalı ünlü Orta Doğu uzmanı Martin Van Bruinessen, Türkiye'deki Kürt nüfusunun 1975'te 7,5 milyon olduğunu ve yıllık ortalama yüzde 2,21 artış oranı ile hesaplandığında 1990'da 10,45 milyona ulaştığını iddia etmiştir. Kürtler konusunda uzman David McDowall, 1980'lerde Türkiye'deki Kürt nüfusunun yüzde 9,6 milyon olduğunu ve bu rakamın Türkiye nüfusunun yüzde 19'u olduğunu yazmıştır.[6] İranlı Kürt tarihçi Mehrdad Izady, 1990'daki Kürt nüfusunun 13,65 milyon olduğunu ve rakamında Türkiye nüfusunun yüzde 24'ünü teşkil ettiğini belirtmiştir.[7] Aralık 2006'da Türk araştırma şirketi KONDA tarafından yapılan bir anketin sonuçlarında, Türkiye'deki Kürt nüfusu için 11.445.000 rakamı verilirken, bu rakamın toplam nüfusun yüzde 15,7'si ve anadili Kürtçe olan Kürtlerin oranının ise yüzde 11,97 olduğu belirtilmiştir.[8]

Türkiye Milli Güvenlik Kurulu verilerine göre, 2008'de Türkiye'deki Kürt nüfusun sayısının 12,6 milyon olduğu tahmin edilmektedir.[9] 2012'de CIA, Türkiye'deki Kürt nüfusunun yaklaşık 13,82 milyon olduğu tahmininde bulunmuştur ve bu rakam toplam nüfusun yüzde 18'ine denk düşmektedir (Temmuz 2011'de Türkiye nüfusu 79,75 milyondu).[10] Tüm bu rakamlara rağen, Kürtler Türkiye'deki Kürt nüfusunun 20 ile 25 milyon arasında olduğuna inanmaktadır.

Irak, İran ve Suriye'dekiler ile karşılaştırıldığında Türkiye'deki Kürtler, diğer ülkelere kıyasla en kötü sosyal statüye sahip olan ve en sistematik ayrımcılığa maruz kalan gruptur. Ulusal kimlikleri tanınmamış ve dil ile kültürel haklardan mahrum kalmışlardır. Yaşadıkları yerlerde, sıkıyönetim ve askeri kontrol uygulanmıştır. Bunların yanı sıra, Türkiye'nin en yoksul kesimi Kürtlerdir. Kürtlerin uzun süredir devam eden mücadeleleri sonucunda Türk hükümetleri, 1990'lardan itibaren Kürt sorununun toplumsal alandaki en ciddi sorun haline gelmekte olduğunun yavaş yavaş farkına varmıştır. Bir yandan silahlı ayrılıkçı PKK'ye karşı operasyonlar sürerken, Kürt dili ve kültürü üzerindeki yasaklar kaldırılmaya başlanmıştır. Hükümet, siyasi yolla ve diyalogla soruna çözüm arayışındadır.

Tablo 2-1 Anadile Göre Türkiye'de Nüfus Dağılımı

Birim: Kişi

YılTürkçeKürtçeToplam Nüfus
1935
1945
1950
1955
1960
1965
Artış Oranı (1935~1965) (%)
13899073
16598037
18254851
21622292 25172535 28289680
2.26
1480246
1476562
1855169
1679265
1847674
2370233       1.58
16157450
18790174
20947188
24064763
27754820
31391421        2.12

Kaynak: Servet Mutlu, Türkiye'de Kürt Kökenliler: Demografik Bir Çalışma (Ethnic Kurds in Turkey: A Demographic Study), Int. J. Middle East Stud., 28 (1996), s. 520.

Coğrafi, tarihsel ve kültürel etkenlere bağlı olarak, Kürt bölgesi, geçmişten bu yana Türkiye'deki en az gelişmiş bölge olagelmiştir. Zengin batıya göre doğu, ekonomik açıdan öteden beri dışlanmış durumdadır.[11]

KÜRT BÖLGELERİNDE TOPLUMSAL VE EKONOMİK GELİŞME

Uzun bir dönem boyunca, Türk hükümetleri, Kürt sorununu tek yanlı bir biçimde doğudaki ekonomik azgelişmişlik ile sosyal ve kültürel geriliğe dayandırmakta, meseleyi ekonomik ve sosyal bir mesele olarak ele almışlardır.

Bu bölge, gerçekten de gelir, eğitim, sağlık ve diğer göstergeler açısından ülkenin en alt seviyede olan bölgesidir. 1985'te doğuda okuma yazma bilmeyen oranı yüzde 35,5, güneydoğuda ise yüzde 44'tü ve Türkiye'deki diğer bölgeler arasında en yüksek oran buydu. Kürt bölgesinde kişi başına düşen milli gelir, batıdaki Marmara Bölgesi'nin sadece dörtte biri seviyesindeydi.[12]

1990'da kişi başına düşen doktor ve özel oto açısından da Kürt bölgesi, ülke ortalamasının altındaydı (100 kişiye 6 oto). Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın yayınladığı İnsani Gelişme İndeksi'nde Türkiye'nin puanı 0,778 iken, Kürt bölgesi 0,585 puanla ulusal ortalamanın altında yer almaktadır.[13]

Bu bölgedeki ekonomik yapı, tarım merkezlidir ve çalışanların toplamının yüzde 64'ü tarım sektöründe çalışmaktadır. Bu oran İç Anadolu Bölgesi'nde yüzde 46,8 düzeyindedir.[14] Yatırım eksikliği nedeniyle bölge, altyapı açısından da yetersizdir. Türkiye ilk beş yıllık planını 1963'te hayata geçirmiş ve yatırımlar için "geri bölgelere" değil, sahil bölgeleri gibi ekonomik getirisi daha çok olabilecek bölgelere daha fazla vurgu yapılarak yatırım önceliği değiştirilmiştir.[15]

1980'lerin ardından, Türk hükümeti, Kürtlerin yoksulluğunu gidermek ve ayrılıkçı milliyetçi akımın basıncını hafifletmek için, Kürt bölgesinde Güneydoğu Anadolu Projesi'ni (GAP) başlatmıştır.

Bölgeye hidroelektrik santraller ve sulama kanalları yapılmıştır. Ancak projenin çok sınırlı bir etkisi olmuştur. Türkiye Genç İşadamları Konfederasyonu'nun 2000 yılında yayınladığı bir rapora göre, son 20 yılda GAP projesi kapsamında hükümetin 20 milyar dolar yatırım yapmış olmasına rağmen, bölgenin gayrisafi yurtiçi hasılası 40 yıl öncekinden daha azdı. 

GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı Bölge Müdürü Mehmet Açıkgöz, bu projenin özel amaçlarından birinin, bölgedeki ekonomik ve sosyal problemleri çözmek olduğunu söylemiş ve bölgede herhangi bir etnik sorun olmadığını, sadece ekonomik sorun olduğunu öne sürmüştür.

Diyarbakır Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Mehmet Kaya, "Eğer hükümet (etnik) sorunu çözmek için önlemler almazsa, durum daha kötüye gidecek. Bu sorun hem ekonomik hem de politik bir sorundur" ifadelerini kullanmıştır.

Öte yandan, İstanbul merkezli Sabancı Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Ali Çarkoğlu, Kürt sorununun çözümü için siyasal reformun gerekli olduğunu belirterek "Sadece ekonomik reform yapmak yeterli olmaz, daha somut politik ve kültürel reformlar yapılmadığı takdirde, milyarlarca dolar harcanarak GAP'ın tamamlanması, barajlar ve su kanalları yapılması, faydasız olacaktır" demiştir.[16]

Yıllar boyunca Türk hükümeti, Kürt sorununu ekonomik ve sosyal geriliğe dayandırmıştır. Ancak, Türkiye'deki Kürtlerin yaşadıkları sorunlar, ulusal haklarından mahrum kalmaları ve eğitim dahil çeşitli toplumsal alanlarda ayrımcılığa maruz kalmalarıyla ilgilidir.

Mevcut politik sistem ve toplumda hakim olan toplumsal düşünce ve ideolojiler, Kürtlerin politik, ekonomik ve kültürel ihtiyaçlarını karşılamamaktadır.[17]

Son yıllarda hükümet, Kürtlerin yaşam koşullarını geliştirmek için çeşitli önlemler almıştır. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği, Aralık 2003'te Türkiye Kürtleri ile ilgili bir değerlendirme raporu yayınladı. Söz konusu raporda, Türkiye'de Kürtlerin yaşam koşullarının geliştiği ancak hâlâ ciddi bir ayrımcılığa maruz kaldıkları ve Kürt sorununun çözümünün ciddi engellerle karşı karşıya olduğu belirtildi.[18]

Tablo 2-2 Türkiye'deki Kürt Nüfusunun 1965 ve 1990 Yıllarındaki Bölgesel Dağılımı (Yerel Nüfusun Oranı) Birim: %

YılMarmara BölgesiEge BölgesiAkdeniz BölgesiDoğu-Güneydoğu Bölgesi
1965 19901.24 6.090.36 3.934.98 8.9581.80 65.22

Kaynak: Servet Mutlu, Türkiye'deki Kürt Kökenliler: Demografik Bir Çalışma, (Ethnic Kurds in Turkey: A Demographic Study, Int. J. Middle East Stud. P. 532)

Tablo 2-3 Türkiye'de Kürt Bölgesi ile Diğer Bölgeler Arasındaki Gelişmişlik Karşılaştırması

    
Kriter
Bölge
Yıl 19851990199119791986
Okuma Yazma Bilmeme Oranı (%)Her Yüz Kişiye Düşen Özel Araba SayısıHer Bin Kişiye Düşen Doktor SayısıKişi Başına Düşen Milli GelirKişi Başına Düşen Milli Gelir
Doğu35.56.4434.429.2
Güneydoğu (Kürt Bölgesi)446.4434.429.2
Ege Bölgesi18.6119100100
Karadeniz Bölgesi24.76.3556.247.4
İç Anadolu18.321.61253.82.1
Marmara Bölgesi14.246.512100100
Akdeniz Bölgesi22.18.7569.161.6

Kaynak: Servet Mutlu, Türkiye'deki Etnik Ayrımcılığın Ekonomik Temelleri: İddialar ve Karşı İddiaların Bir Değerlendirmesi

(Economic Bases of Ethnic Ayrımcılık in Turkey: An Evaluation of Claims and Counterclaims, Middle East Studies, Vol.37 (2001), No.4, p.103)


[1] Servet Mutlu, Türkiye'de Kürt Kökenliler: Demografik Bir Çalışma, s. 517-541 (Ethnic Kurds in Turkey: A Demographic Study, Int. J. Middle East Stud., 28, 1996)

[2] Peter Alford Andrews, Türkiye'de Etnik Gruplar, s. 53-178 (Catalogue of Ethnic Groups, Ethnic Groups in the Republic of Turkey, Wiesbaden: Der. Ludwig Reichert Verlag, 1989)

[3] Servet Mutlu, Türkiye'de Kürt Kökenliler: Demografik Bir Çalışma, s. 525-527, 532, 534, 541

[4] Kendal Nezan, Türkiye Kürdistanı, Devletsiz Bir Halk: Kürtler ve Kürdistan içinde, s. 47-48, 102-103

[5]Morton Abramowitz, Ankara'nın Gündeğişme Çizgisi: Özal Sonrası Türkiye (Dateline Ankara: Turkey After Ozal), Foreign Policy, 6 Haziran, 1993, s.174; Christopher Dickey, Bir Kürt Ruleti Oyunu" (A Game of Kurdish Roulette), Newsweek, 12 Temmuz, 1993, s. 33; Michael M. Gunter, Türkiye'deki Kürtler: Siyasi Çıkmaz (The Kurds in Turkey: A Political Dilemma) , Westview Press, 1990, s. 6-8.

[6]David McDowall, Kürt Sorunu: Tarihsel Bir Bakış, Kürtler: Güncel Bir Bakış, s. 32 (The Kurdish Question: A Historical Review", in The Kurds: A Contemporary Overview, Routledge, 1992).

[7]Mehrdad Izady, Kürtler: Bir El Kitabı, s. 113-119 (The Kurds: A Concise Handbook, Crane Russak, 1992).

[8]http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html.

[9]http://www.milliyet.com.tr/default.aspx?aType=SonDakika&ArticleID=873452.

[10]"The World Factbook: Turkey", https://www.cia.gov/library/publications/the world factbook/geos/tu.html.

[11]Paul J. White, "Türkiye'deki Kürtlerin Ekonomik Marjinalleşmesi: Modernleşme ve Reformun Tutulmayan Sözü (Economic Marginalization of Turkey's Kurds: The Failed Promise of Modernization and Reform", Journal of Muslim Minority Affairs, Vol.18, Issue 1, 1998).

[12]Servet Mutlu, Türkiye'de Etnik Ayrılıkçılığın Ekonomik Temelleri: İddialar ve Karşı İddiaların Bir Değerlendirmesi (Economic Bases of Ethnic Separatism in Turkey: An Evaluation of Claims and Counterclaims", Middle Eastern Studies, Vol. 37 (2001), No.4, p. 103).

[13]Amikam Nachmani, Türkiye: Yeni Bir Binyılla Karşılaşmak (Turkey: Facing a New Millennium, Manchester University Press, 2003, p. 41.)

[14]Sumru Altuğ, Alpay Filiztekin, Üretkenlik ve Büyüme, 1923-2003, Türk Ekonomisi: Reel Ekonomi, Kurumsal Yönetim ve Reform (Productivity and Growth, 1923-2003", The Turkish Economy: The Real Economy, Corporate Governance and Reform, Routledge, 2006, p. 45).

[15]Servet Mutlu, Türkiye'de Etnik Ayrılıkçılığın Ekonomik Temelleri: İddialar ve Karşı İddiaların Bir Değerlendirmesi (Economic Bases of Ethnic Separatism in Turkey: An Evaluation of Claims and Counterclaims", Middle Eastern Studies, Vol. 37 (2001), No. 4, p. 110.)

[16] Türkiye durdurulan 32 milyon dolarlık baraj ve su kanalı projesini yeniden canlandırdı (Turkey Revives Stalled $32 Billion GAP Dam and Irrigation Project", The Christian Science Monitor, May 28, 2008, http://www.csmonitor.com/World/Europe/2008/0528/p12s01-woeu.html.)

[17] Türkiye'nin Kürt Sorununun Temel Nedenleri (The Root Causes of Turkey's Kurdish Challenge", Today's Zaman, Feb. 9, 2010, http://www.brookings.edu/research/opinions/2010/02/09-turkey-kurdish-taspinar).

[18] Risk Altındaki Azınlıklar Projesi, Türkiye'deki Kürtler Hakkında Değerlendirme, 31 Aralık 2003 (Minorities at Risk Project, Assessment for Kurds in Turkey, http://www.unhcr.org/refworld/docid/469f3add1e.html).

Yorum Bırakınız

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir